Pesticiden aangetroffen bij boeren- en oeverzwaluwen

Boerenzwaluwen leven tijdens het broedseizoen op en rond boerenbedrijven. Hun voedsel bestaat uit vliegen in de stal en vliegende insecten op het erf en boven de gewassen op het land. Oeverzwaluwen broeden het liefst in een waterrijke omgeving. Ook zij voeden zich met kleine insecten. “Helaas raken veel van die insecten op allerlei manieren besmet met gifstoffen”, vertelt Laurens Potijk. Naast zijn functie als toezichthouder Bouw en Ruimtelijke Ordening bij gemeente De Fryske Marren is hij ook voorzitter van Vogelwacht Joure. “Zo kunnen de zwaluwen pesticiden in hun lichaam krijgen en dat is zorgelijk.”

Bestrijdingsmiddelen van boeren

Op Nederlandse boerderijen vindt de besmetting van insecten vooral plaats door de inzet van bestrijdingsmiddelen. Dit kunnen pesticiden zijn die agrariërs gebruiken voor landbouwgewassen, maar ook anti-vliegenmiddelen. “Aan het gebruik van pesticiden kunnen de boeren lastig ontkomen, ze moeten immers genoeg omzet draaien”, zegt Jan de Jong. Al jaren houdt hij zich bezig met vogels: bij Vogelwacht Joure en Natuurbureau Skarsterlân werkt Jan als onderzoeker, verbonden aan het Vogeltrekstation Wageningen. Voor de Leeuwarder Courant is hij al meer dan veertig jaar actief als vogelkundig medewerker. “Er bestaan wel goede, effectieve bestrijdingsmiddelen die niet giftig zijn, maar die zijn niet geschikt voor de landbouw. Het is belangrijk om bestrijdingsmiddelen in goed overleg te ontwikkelen en te testen alvorens ze op de markt komen.”

Inwoners kunnen verschil maken

Degenen die op dit moment wél in staat zijn om een verschil te maken, zijn de inwoners van De Fryske Marren. Dat kunnen ze onder andere doen door te letten op welke middelen ze rond huis gebruiken. Jan: “Onkruidverdelgers, mierenlokdoosjes en vliegenstrips bevatten vaak een grote hoeveelheid vergif. Er zijn ook varianten die beter voor het milieu zijn.” Het probleem is echter breder dan alleen chemische artikelen. Ook bijvoorbeeld afval dat biologisch slecht afbreekbaar is, kan de vogels veel schade berokkenen. “We moeten ons meer bewust zijn van de invloed die wij op de natuur hebben. Koop geen milieuonvriendelijke producten. En kies in de supermarkt eens voor weidevogelartikelen. Alle kleine beetjes helpen”, aldus Laurens.

Oeverzwaluwwand in Joure

Gemeente De Fryske Marren werkt samen met Vogelwacht Joure om de vogels van een betere broedomgeving te voorzien. Zo heeft de gemeente in 2008 Wyldehoarne in Joure ingericht als vogelvriendelijke wijk, met een oeverzwaluwwand, een ooievaarsnest en een huiszwaluwtil. Dat laatste is een soort dakoverstek op een paal. Huiszwaluwen kunnen deze plek gebruiken om nesten onder te bouwen. Vogelwacht Joure heeft alles in beheer. Tonny de Jong, wijkbeheerder bij de gemeente en broedcommissielid bij de Vogelwacht, heeft vorig jaar bij de oeverzwaluwwand en de huiszwaluwtil informatiepanelen geplaatst. “Het is een zeer geschikte plek om de zwaluwen te vangen, te ringen en te onderzoeken, en weer los te laten”, vertelt hij. “En voor omwonenden en schoolklassen is het een prachtige locatie om te bezichtigen. We hopen dat dit zorgt voor een sterkere band van inwoners met de plaatselijke natuur.” Binnenkort komt er in de wijk ook een gierzwaluwtil te staan. Gierzwaluwen worden hier met lokgeluiden naartoe gelokt.

Natuurvriendelijke wijken

Inmiddels zijn er plannen om ook andere woonwijken vogelvriendelijk in te richten. Naast het plaatsen van zwaluwwanden kan dat bijvoorbeeld door (nieuwe) bewoners te vragen om nestkasten in hun gevels te verwerken. Al bij het bouwen van een huis kan daar  rekening mee gehouden worden. Laurens: “We noemen dat ook wel ‘natuurinclusief bouwen en inrichten’. Dat gaat verder dan alleen zorg voor vogels. Denk ook aan vleermuisbunkers, bijenhotels en voldoende groen in de wijk. De ecologie legt het nog veel te vaak af tegen de economie. Het kán en móét anders!”

Hoe krijgen zwaluwen pesticiden binnen?

Via voedsel

\t
• Landbouwgewassen: pesticiden die boeren gebruiken om plagen en ziekten in landbouwgewassen te bestrijden, worden opgenomen door insecten. Doordat zwaluwen deze insecten eten, komt het gif in hun lichaam terecht.
\t
• Insectenbestrijding in de stal: vliegen die in de stal worden bestreden met anti-vliegenmiddelen kunnen worden gegeten door zwaluwen.
\t
• Oppervlaktewater: zwaluwen drinken oppervlaktewater. Als dit water pesticiden bevat, kunnen deze pesticiden door zwaluwen worden opgenomen.
\t
• Waterinsecten: pesticiden die in het oppervlaktewater zitten, kunnen door larven van insecten worden opgenomen. Deze larven leven vervolgens als volwassen insecten ‘bovengronds’ en kunnen door zwaluwen worden gegeten.
\t
• Bodeminsecten: insecten die zich in de bodem ontwikkelen, kunnen daar pesticiden opnemen en bovengronds door zwaluwen worden gegeten.
\t
• Ontwormingsmiddelen: deze middelen komen in de mest van het vee terecht. Hierin ontwikkelen vliegenlarven zich en zo komen ze ook terecht in de volwassen vliegen.

Via fysiek contact

\t
• Houtconservering: wanneer nesten zijn gebouwd in oude schuren, kunnen de balken behandeld zijn met middelen tegen schimmels of insecten. Zwaluwen zitten op de balken, kunnen stoffen op de veren krijgen en door het poetsen van de veren deze stoffen opnemen.
\t
• Grond: grond of modder die zwaluwen gebruiken bij het bouwen van hun nest kan pesticiden bevatten. Via de bek kunnen de zwaluwen de pesticiden binnenkrijgen.
\t
• Veren en haren: vrije uitloopkippen kunnen behandeld zijn met luis- en mijtmiddelen en paarden met anti-vliegenmiddelen. Hun veren en haren worden door zwaluwen gebruikt voor de bekleding van het nest. Het vrouwtje en de eieren komen daarmee in contact.